Αρχική ΕΙΚΟΣΤΟΣ ΑΙΩΝΑΣ Ο εμπρησμός του συνοικισμού Κάμπελ και η Θεσσαλονίκη του Μεσοπολέμου στο νέο...

Ο εμπρησμός του συνοικισμού Κάμπελ και η Θεσσαλονίκη του Μεσοπολέμου στο νέο μυθιστόρημα του Γιώργου Σκαμπαρδώνη

1219
0
ΚΟΙΝΟΠΟΙΗΣΗ
Πυροπαθείς Εβραίοι σε εβραϊκό κτήριο στο κέντρο της πόλης, μετά τον εμπρησμό του συνοικισμού Κάμπελ.

[Ο εμπρησμός του εβραϊκού συνοικισμού Κάμπελ στη ανατολική Θεσσαλονίκης από μέλη της αντισημιτικής οργάνωσης Τρία Εψιλον (Εθνική Ένωσις ‘Ελλάς’) και άλλα εθνικιστικά στοιχεία της πόλης έγινε στις 29 Ιουνίου του 1931. Ήταν το δραματικό τέλος  του αντιεβραϊκού πογκρόμ που συνδαύλιζαν εφημερίδες και πολιτικοί παράγοντες της Θεσσαλονίκης στον Μεσοπόλεμο. Αυτά τα γεγονότα και το ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον της Θεσσαλονίκης αποτελούν το ιστορικό υπόστρωμα του νέου μυθιστορήματος του Γιώργου Σκαμπαρδώνη «Ηλιος με ξιφολόγχες». Το βιβλίο παρουσιάστηκε στη φετινή (Μάης 2023) Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης και ήμουν ένας από τους εισηγητές της. Το παρακάτω κείμενο διάβασα στην εκδήλωση]

Ο αγαπημένος πεζογράφος της Θεσσαλονίκης, ο γκιαρδιακός φίλος και εκλεκτός συνάδελφος στη δημοσιογραφία Γιώργος Σκαμπαρδώνης έσκαψε και πάλι σε ξεχασμένo αδαμαντορυχείo και ανέσυρε θησαυρούς. Το νέο του μυθιστόρημα «Ήλιος με ξιφολόγχες» είναι ένα βιβλίο μυθοπλασίας που εδράζεται σε ιστορικά δεδομένα, ένα μυθιστόρημα τεκμηρίων,  εμβληματικό παράδειγμα τεκμηριωτικής λογοτεχνίας, καθώς όλο το βιβλίο  αντλεί το πρωτογενές υλικό από ιστορικές μαρτυρίες, πραγματικά ιστορικά γεγονότα, ειδικές μελέτες και αρχεία. Η αφήγησή του είναι μια μίξη, όπως και όλα τα μυθιστορήματά του, μυθοπλασίας και ιστορικής πραγματικότητας.

Ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης στην παρουσίαση του βιβλίου στη Διεθνή Εκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης, και κάτω οι ομιλητές (από αριστερά)   Λέων Ναρ, Εύη Καρκίτη (ο συγγραφέας) Θωμάς Κοροβίνης και Χρίστος Ζαφείρης.

Ο Σκαμπαρδώνης πατάει γερά στο ιστορικό και ρεαλιστικό κοινωνικό περιβάλλον της μυθιστορηματικής σκηνογραφίας του και την μεταστοιχειώνει σε λογοτεχνία, που είναι η τέχνη της αναπαράστασης μιας εποχής και ενός κόσμου με όλα τα λογοτεχνικά εργαλεία της λαμπρής σκαμπαρδώνειας αναπαραστατικής τέχνης. Δεν έχει σημασία για το αν το τελικό αποτέλεσμα της γραφής του είναι συμβατό με την ιστορική πραγματικότητα. Η νέα πραγματικότητα, η λογοτεχνική,  είναι πιο δυνατή, μια άλλη αλήθεια χρησιμοποιώντας όλους τους τρόπους της πιστευτής αναπαράστασης. Η μυθοπλασία του γίνεται εντέλει ο προβολέας, ο ψυχογράφος σε ένα πραγματικό κόσμο που έμενε εγκλωβισμένος σε άυλα κοινωνικά δεδομένα  και μουχλιασμένα τεκμήρια της ιστορίας.

‘Ετσι το προκείμενο βιβλίο του Γιώργου γίνεται υποδειγματική κατάθεση πώς μια εποχή με όλα τα στοιχεία της  γίνεται λογοτεχνία μέσα από το αισθητικό, φαντασιακό, γλωσσικό και καλλιτεχνικό βλέμμα του δημιουργού.

Ερείπια στον εβραϊκό συνοικισμό Κάμπελ μετά τον εμπρησμό από μέλη της αντισημιτικής οργάνωσης ‘Τρία Εψιλον’.

Τελικά ο Ηλιος με  Ξιφολόγχες, είναι μια προσωπική εξιστόρηση που επαναγράφει  με  λογοτεχνικά υλικά την  προσωπική εκδοχή για μια ζοφερή και λαμπερή συγχρόνως εποχή, όπως είναι ο μεσοπόλεμος μια μισοφανταστική λογοτεχνική εκδοχή, μια αίσθηση για το πώς ενδεχομένως έγιναν όλα», όπως σημειώνει ο συγγραφέας. Το βασικό υλικό, τα οικοδομικά υλικά του, είναι πραγματικά και προϊόν της βαθιάς ιστορικής και βιβλιογραφικής έρευνας του συγγραφέα, που παίρνουν όμως  τη δική του μορφή στην λογοτεχνική εξιστόρηση. Μυθοπλασία και πραγματικότητα γίνονται ενιαία έκφραση με λογοτεχνική μετάπλαση, αποκτώντας ένα νέο νόημα που δεν έχει σημασία για τον συγγραφέα και το ιστορικό απόθεμα, αν είναι αυθεντικό και γνήσιο, αυθαίρετο, επινοημένο ή παραχαραγμένο. Αυτά τα λίγα, ως προσωπική τοποθέτηση, στο συχνό ερώτημα αν και αυτό το βιβλίο του Γιώργου  είναι μυθοπλαστικό ή ιστορικό μυθιστόρημα.

Ο κεντρικός  ήρωας του μυθιστορήματος Ήλιος με ξιφολόγχες, ένας ταγματάρχης  της αντικατασκοπείας στη Θεσσαλονίκη είναι ο ιμάντας και ο εμβρυουλκός της αφήγησης, γιατί ως υπεύθυνος αυτού του στρατηγικού φορέα επιχειρεί να βάλει μια στοχευμένη από την πολιτεία τάξη στο συγκρουσιακό κοινωνικό κλίμα της πόλης «να ενοποιήσει τις πεποιθήσεις», όπως γράφει ο συγγραφέας, των διαφόρων ομάδων, ιδεολογικών, πολιτικών, κοινωνικών και εχθρικών προς το εθνικό κατεστημένο της εποχής. Έρχεται κατά κάποιο τρόπο σε προσωπική επαγγελματική επαφή με υψηλούς κρατικούς παράγοντες, με εθνικιστές, πρόσφυγες,  αντισημίτες, κομμουνιστές, πράκτορες ξένων δυνάμεων, σκληρούς παρακρατικούς, με πληροφοριοδότες, διαβόητα στελέχη του υπόκοσμου που κυβερνούσαν τη Θεσσαλονίκη. Μια κοινωνία στα κάγκελα με τις επιμέρους ομάδες της σε αναβρασμό και πολεμική σύγκρουση. Τα πρόσωπα αυτά, αυθαίρετα, πραγματικά με παραλλαγμένα ονόματα ή επινοημένα, εξυπηρετούν μεθοδικά και ευρηματικά  ενταγμένα την αφηγηματική δομή  και οδηγούν τον αναγνώστη να κατανοήσει την κοινωνική κακοκαιρία της εποχής, το μεταπλασμένο λογοτεχνικό νόημα του συγγραφέα και εντέλει τον ιδεολογικό στόχο του. Μέσα σ’ αυτήν τη συγκρουσιακή ατμόσφαιρα, δευτεραγωνίστρια είναι μια όμορφη και ατίθαση γυναίκα, η Ντανιέλ, κρυφή ερωμένη του πρωταγωνιστή αξιωματικού, μια νότα ευφορίας μέσα στον ζοφερό περίγυρο της πόλης και της εποχής. Η περιγραφή των ερωτικών σκηνών είναι από τις καλύτερες της λογοτεχνίας μας.

Η Διαγώνιος -διασταύρωση των οδών Τσιμισκή (απ’ όπου περνούσε το τραμ) και Παύλου Μελά- την περίοδο του Μεσοπολέμου.

Ο μεσοπόλεμος, η εικοσαετία ανάμεσα στους δυο παγκόσμιους πολέμους, ήταν μια άκρως ενδιαφέρουσα και  συναρπαστική ιστορική περίοδος για τη Θεσσαλονίκη, μια μυθιστορηματική από μόνη της εποχή, παρόλο που δεν προσεγγίστηκε ιδιαίτερα από τους λογοτέχνες της πόλης μας. Από τη μια υπάρχει μια σύγχρονη πόλη με το  σχέδιο Εμπράρ, με ωραίες οικοδομές, με εύπορη αστική τάξη, με προοδευτικούς θεσμούς, το Πανεπιστήμιο και την Διεθνή Έκθεση,  κι από την άλλη το άχθος και η ταλαιπωρία της πολυάνθρωπης  προσφυγιάς,  τα έντονα κοινωνικά προβλήματα ομάδων που αναστάτωναν και  αμφισβητούσαν την πλήρη ελληνοποίηση της πόλης. Από το τεράστιο αυτό ιστορικό απόθεμα ο συγγραφέας επιλέγει μια έκφανσή του για τη δράση του, μια καίρια και εμβληματική περίοδο, το έκρυθμο πρώτο εξάμηνο του 1931 που  κορυφώνεται στο εβραϊκό πογκρόμ και την πυρπόληση του εβραϊκού συνοικισμού Κάμπελ, στην ανατολική Θεσσαλονίκη, τον Ιούλιο του 1931 από αντισημιτικές και φασιστικές ομάδες της πόλης.

Μέσα σ ’αυτήν την συμπυκνωμένη σε χρόνο και δράση αφηγηματική περίοδο ο συγγραφέας καταφέρνει να δώσει μια ελκυστική, αυθεντική  κοινωνική τοιχογραφία της Θεσσαλονίκης του Μεσοπολέμου, την αποτύπωση μιας συγκλονιστικής εποχής με τις αντιφάσεις της και τις αναλαμπές της.

Θα με επιτρέψετε να αναφερθώ σε μια ιδιαίτερη αρετή του βιβλίου που προβάλλει αυθεντικά την εικόνα και πραγματολογική υποδομή της πόλης και της εποχής, που αποτελούν το σκηνογραφικό πλαίσιο της δράσης του μυθιστορήματος. Είναι η λεπτομερής, τεκμηριωμένη  αναφορά και  περιγραφή χώρων, συνοικιών, κτηρίων, ξενοδοχείων, καταστημάτων, ενδυμασιών, συρμών, αρωμάτων,  μάρκες τσιγάρων, καφενείων και κέντρων διασκέδασης, κοινωνικών ομίλων και εργατικών σωματείων, γυναικείων αρωμάτων και αξεσουάρ, μέσων μεταφοράς,  εφημερίδων, καπναποθηκών, οίκων ανοχής κλπ. που αποδίδουν αυθεντικά την τοπογραφία, το κοινωνικό χρώμα και  στιλ, το ήθος και το ύφος της εποχής. Είναι όπως είπα, αποτέλεσμα βαθιάς, πολύμηνης  μελέτης και βασανιστικής έρευνας σε βιβλία, αρχεία και εφημερίδες, τεκμήρια και  πληροφορίες χρήσιμες για την καλύτερη  αναπαράσταση της πόλης και την κατανόηση της συγκεκριμένης εποχής. Χρήσιμες πληροφορίες ακόμη και σε ειδικούς μελετητές του μεσοπολέμου. Έτσι από αυτό το μυθιστόρημα τεκμηρίων του Σκαμπαρδώνη αναδύεται η αυθεντική εικόνα της Θεσσαλονίκης.

Το ξενοδοχείο Μεντιτερανέ ήταν  διάσημος χώρος συγκέντρωσης της αστικής και άρχουσας τάξης της πόλης στον Μεσοπόλεμο. Βρισκόταν στην παλιά παραλία κοντά στην πλατεία Αριστοτέλους και κατεδαφίστηκε μετά τον σεισμό του 1978.

Επισημαίνω επίσης και μια γενικότερη παράμετρο της λογοτεχνικής παραγωγής του Σκαμπαρδώνη. Ο ‘’Ηλιος με ξιφολόγχες’’  εντάσσεται  και προβάλλει μια συγκεκριμένη ιστορική εποχή της πόλης, στην προκειμένη περίπτωση του Μεσοπολέμου. Ανάλογη θέση έχουν και τα άλλα μυθιστορήματα του συγγραφέα σε συγκεκριμένες εμβληματικές εποχές, όπως λόγου χάρη το ‘’Ουζερί Τσιτσάνη εκτυλίσσεται στη γερμανική κατοχή, το ‘’Πολύ βούτυρο στο τομάρι του σκύλου’’  στη δεκαετία του 1960 και στο παρακρατικό κλίμα πριν από τη δολοφονία Λαμπράκη. Ο Σκαμπαρδώνης είναι ο συγγραφέας που κάλυψε λογοτεχνικά καίριους ιστορικούς σταθμούς της Θεσσαλονίκης του 20ού αιώνα. Ετσι με την παράθεση αυθεντικών γεγονότων και χαρακτηριστικών  στοιχείων της πόλης κάθε εποχής, ο συγγραφέας  στα εφτά μυθιστορήματά του – που προσδοκούμε να συνεχιστούν-  συγκροτεί μια λογοτεχνική ιστοριογραφία της Θεσσαλονίκης, με τα επιμέρους χαρακτηριστικά της κάθε εποχής, για τον ιδιότυπο κοινωνικά  και πολύπτυχο ιστορικό εικοστό αιώνα.

Τελειώνοντας θέλω να τονίσω ότι ο ‘ Ηλιος με τις Ξιφολόγχες’ του αγαπητού φίλου Γιώργου είναι ένα σπουδαίο λογοτέχνημα, απολαυστικό στην αφήγηση και αποκαλυπτικό για την παράθεση ιστορικών και κοινωνικών γεγονότων του Μεσοπολέμου, μια  συναρπαστική τοπογραφική και κοινωνική περιήγηση της Θεσσαλονίκης.  Προσωπικά το απόλαυσα, πέρα από αυτά που ανέφερα, και για τη συναρπαστική γραφή και τη γλαφυρή, δουλεμένη γλώσσα του με τις ευρηματικές  μεταφορές και παρομοιώσεις, με την άριστη φιλοτέχνηση των μυθιστορηματικών χαρακτήρων του και τον μεστό λογοτεχνικό λόγο του.

Χρίστος Ζαφείρης

 

 

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here